WPŁYW EDUKACJI O POLITYCE

Dlaczego warto zajmować się edukacją o polityce w szkole?

Szkoła jako miejsce kształtowania się postaw społecznych

Okres dojrzewania młodych ludzi jest momentem o nadrzędnym znaczeniu dla wykształcenia pewnych postaw społecznych czy politycznych. „Jest to czas, w którym młodzież myśli o swoim dorosłym życiu i stara się antycypować swoje dorosłe zachowania”[1]. Świadomość oraz wiedzę polityczną młodzi ludzie nabywają w procesie socjalizacji politycznej, w trakcie którego kształtuje się również ich światopogląd, stosunek wobec elit politycznych, partii, systemu politycznego czy wyborczego. Proces socjalizacji nie zachodzi jednak samoistnie – to oddziaływanie rodziców, środowiska społecznego, znajomych, szkoły oraz mediów umożliwia młodym ludziom zinternalizowanie norm społecznych czy poglądów politycznych i wykształcenie w sobie pewnego wzorca zachowania. Proces ten najintensywniej zachodzi w okresie szkolnym, kiedy młodzi są najsilniej poddawani wszelkiego rodzaju bodźcom i kiedy najłatwiej przyswajają wiedzę.

Badacze życia społecznego podkreślają także, że okres formacyjny w procesie socjalizacji politycznej ma bardzo duży wpływ na późniejsze zachowania wyborcze elektoratu. Szkoły ponadto są miejscem, w którym udaje się pomniejszyć dysproporcje w poziomie uczestnictwa w życiu politycznym czy obywatelskim[2]. „Szkoły są społecznościami, w których młodzi ludzie nabywają umiejętności komunikowania się, prowadzenia dyskusji, pracy w grupie, które warunkują późniejszą obywatelskość. Szkoły gromadzą heterogeniczne populacje młodych ludzi – pochodzących ze zróżnicowanych środowisk, z różnymi perspektywami czy ambicjami zawodowymi – i przekazują im pewne wzory norm i wartości społecznych”[3]. To szkoły dają uczniom i uczennicom możliwość poznania poglądów odmiennych od ich własnych i stanowią najlepsze miejsce do uczenia się demokracji i współpracy w zróżnicowanym społeczeństwie.

O potrzebie prowadzenia działań z zakresu edukacji obywatelskiej i wyborczej w szkołach dowiedziono między innymi w badaniu społecznym przeprowadzonym przez International Association for the Evaluation of Educational Achievement (IAE) wśród młodzieży uczęszczającej do szkół średnich w 16 krajach. Sondaż przeprowadzony na próbie ok. 50 000 uczniów w wieku od 15. do 19. roku życia wykazał, że w 13. spośród 16. badanych krajów prawdopodobieństwo uczestnictwa młodych w wyborach w największym stopniu zwiększają: poziom wiedzy o świecie współczesnym, udział w szkolnych zajęciach dotyczących znaczenia wyborów dla kondycji demokratycznego państwa oraz poziom zainteresowania młodych życiem politycznym[4]. Polska znalazła się w grupie sześciu krajów (Czechy, Norwegia, Polska, Portugalia, Słowenia i Szwecja), w których młodzi ludzie byli w najmniejszym stopniu zainteresowani uczestnictwem w życiu publicznym, a co za tym idzie – najrzadziej deklarowali, że będą angażować się w życie polityczne po osiągnięciu dorosłości[5].

Joseph E. Kahne oraz Susan E. Sporte, prowadząc wywiady z ponad 4000 uczniów amerykańskich szkół, odkryli, że zajęcia z zakresu edukacji obywatelskiej, które angażowały młodych ludzi do działania (np. poprzez: realizację grupowych projektów; śledzenie aktualnych wydarzeń politycznych w mediach; dyskusje na temat problemów społeczności lokalnej i możliwości ich rozwiązania; debaty klasowe nad kontrowersyjnymi zagadnieniami i decyzjami politycznymi, których konsekwencje mają wpływ na życie każdego z nich; pisanie petycji jako doświadczenie uczestnictwa w życiu publicznym) stanowiły najbardziej skuteczną metodę zachęcania młodych do późniejszego uczestnictwa w życiu publicznym[6].

Potwierdzają to także badania panelowe Spiro Kiousisa i Michaela McDevitta prowadzone w 150 amerykańskich szkołach. Wynika z nich, że uczestnictwo uczniów i uczennic w dyskusjach o polityce w szkole zachęca ich do prowadzenia podobnych rozmów z rodzicami lub rówieśnikami po powrocie ze szkoły. Rozmowy stają się zaś bodźcem do samodzielnego śledzenia informacji o aktualnych wydarzeniach w mediach, to zaś skłania młodych ludzi do refleksji i powoduje krystalizowanie się własnych poglądów politycznych. W efekcie młodzi ludzie, którzy dyskutują o polityce w szkole i w domu, chętniej uczestniczą w wyborach[7].

Praktyczna nauka demokracji i tolerancji politycznej

Szkoła może i powinna uczyć młodych ludzi demokracji i tolerancji politycznej. Edukacja obywatelska powinna pokazywać młodym ludziom, że świat polityki jest rzeczywistością dynamiczną i podlegającą zmianie, na którą obywatele mają wpływ, którą obywatele mogą kształtować. Demokracja nie istnieje bez dyskusji i zaangażowania obywateli. Szkoła powinna przekazywać młodym ludziom, że wszyscy członkowie społeczeństwa są politycznie równi i mają równe prawo do uczestnictwa w dyskusji na tematy polityczne i w procesie podejmowania decyzji politycznych. W ten sposób szkoła może kształtować w młodych ludziach tolerancję polityczną, rozumianą jako gotowość do dawania innym ludziom równego prawa do wyrażania swoich poglądów, także wtedy gdy są one inne niż ich własne. Tolerancja polityczna w tym sensie to nic innego jak zgadzanie się na niezgadzanie się ze sobą[8]. Zajęcia o polityce nie powinny prowadzić do przekonywania innych do swoich racji – ich największą wartością jest to, że uczennice i uczniowie stają się bardziej świadomi tego, jak wiele opinii i poglądów funkcjonuje w społeczeństwie i, że wszystkie one są legitymizowane.

Szkoły powinny odpowiadać na wyzwania współczesności oraz umożliwiać młodym ludziom zarówno zdobywanie wiedzy o otaczającym ich świecie, jak i trenowanie obywatelskich umiejętności. Stąd edukacja obywatelska powinna poszerzać wiedzę młodych ludzi na temat systemu wyborczego i politycznego ich kraju, a także rozwijać w nich praktyczne umiejętności obywatelskie, umożliwiające aktywne uczestnictwo w życiu publicznym. To właśnie zajęcia z zakresu edukacji obywatelskiej prowadzone interaktywnymi metodami, angażujące młodych ludzi do refleksji, wypowiedzi i dyskusji na forum klasy mają bezpośrednie przełożenie na wyższy poziom aktywności w życiu publicznym dorastających obywateli[9].

Edukacja o polityce daje ogromne możliwości do prowadzenia zajęć interaktywnymi metodami. Zajęcia dotyczące kompetencji władzy ustawodawczej można łączyć z symulacjami obrad sejmu; dyskusje nad obniżeniem podatków czy prywatyzacją ożywi prezentacja różnych stanowisk partii politycznych; wprowadzeniem do zajęć o kompetencjach samorządu lokalnego może stać się wizyta w urzędzie gminy, zaś debaty oksfordzkie mogą stanowić świetną bazę do rozmowy na temat wprowadzenia euro do Polski. Tego typu działania wymagają zaangażowania uczennic i uczniów, stąd praca w małych grupach, symulacje czy odgrywanie ról pobudzają tych nawet najmniej aktywnych, a jednocześnie uczą ich współpracy w grupie, dzielenia się odpowiedzialnością za powierzone zadania i zaufania do siebie nawzajem. Ponadto młodzi ludzie lubią dynamiczne, wymagające aktywności zajęcia, które silniej nawiązują do rzeczywistości pozaszkolnej[10]. Rolą szkoły jest nie tylko przekazywanie wiedzy, ale również kształtowanie umiejętności i postaw obywatelskich. Zajęcia, które wymagają od uczennic i uczniów formułowania własnych poglądów, wypowiedzi na forum oraz szacunku dla poglądów innych, lepiej przygotowują młodych ludzi do samodzielnej refleksji nad wydarzeniami czy procesami zachodzącymi w świecie współczesnym.

Dlaczego dyskusje o polityce?[11]

W tym kontekście to właśnie dyskusje o polityce wydają się być najlepszym sposobem uczenia o demokracji. Dyskusje rozumiane są tutaj jako forma interakcji grupowej, podczas której uczestnicy rozważają kwestie stanowiące przedmiot wspólnego zainteresowania, wymieniają się poglądami i poddają pod rozwagę różne opinie, rozwijając swoją wiedzę i zrozumienie, a w końcu podejmując decyzję lub działanie w odpowiedzi na poddaną pod dyskusję kwestię. Dyskusje powodują uczenie się, pozwalają lepiej zrozumieć własne stanowisko i stanowisko innych, pod warunkiem, że jej uczestnicy zakładają równość polityczną i prawo wszystkich członków społeczności do posiadania własnych poglądów. Dyskusje kształtują w uczennicach i uczniach umiejętność krytycznego myślenia, pogłębiają wiedzę merytoryczną na tematy polityczne i rozwijają umiejętności interpersonalne, np.: komunikowania się, wyrażania własnych poglądów, argumentowania swojego stanowiska. Podczas dyskusji można ćwiczyć u uczniów i uczennic umiejętność uzasadniania innych niż własne stanowisk, co poszerza ich percepcję i zmusza do przyjęcia innej perspektywy patrzenia na dany problem.

Dyskusje ograniczone do grona osób, które się ze sobą zgadzają, powodują utwierdzanie się we własnych poglądach i ich stopniową radykalizację. Jednorodne społeczności utwierdzają się w swoich przekonaniach i stają się mało tolerancyjne, co w konsekwencji staje się źródłem polaryzacji całego społeczeństwa. Dzięki temu, że szkoły są najczęściej zróżnicowanymi środowiskami i odzwierciedlają ideową różnorodność społeczeństwa, uczniowie i uczennice mają szansę poznawać inne poglądy, więcej się uczyć na tematy polityczne, podważać własne stanowisko i poddawać rozwadze alternatywne rozwiązania. Dyskusje w sprzyjających i bezpiecznych klasowych środowiskach, w atmosferze zaufania i otwartości dają szanse młodzieży na określenie własnego poglądu, publicznego wyrażenia go i uzasadnienia, ale również uczą młodych ludzi tolerancji politycznej i gotowości do przyjęcia i zrozumienia stanowisk odmiennych od własnych, reprezentowanych przez ich koleżanki i kolegów. Uczniowie i uczennice, którzy mają możliwość usłyszenia w klasie różnych poglądów i opinii, z większą łatwością i zrozumieniem przyjmują różnorodność stanowisk istniejącą w całym społeczeństwie. Stają się bardziej zainteresowani słuchaniem i przyjmowaniem poglądów innych od ich własnych i wzmacniają swoje poczucie pewności siebie przy prezentowaniu własnych opinii na forum publicznym[12].

Dyskusje na tematy polityczne przygotowują młodych ludzi do radzenia sobie z pojawiającymi się często konfliktami w życiu dorosłym poza szkołą, rozwijają ich świadomość efektywności politycznej, zwiększają ich zainteresowanie sprawami publicznymi, a w końcu uczą ich, jak współpracować mimo podziałów historycznych i społecznych oraz budować więzi w podzielonych i zróżnicowanych społecznościach[13]. Szkoła powinna poruszać tematy polityczne i w ten sposób uczyć funkcjonowania w demokratycznym kraju, w którym uczennice i uczniowie zdają sobie sprawę z różnorodności opinii i poglądów, dają równe prawo wszystkim obywatelom i obywatelkom do własnego zdania, nie boją się publicznych dyskusji i ich nie ignorują, rozumieją znaczenie decyzji politycznych i ich wpływu na życie każdego z nas oraz mają potrzebę angażowania się w proces podejmowania tych decyzji[14].

Podsumowując, dyskusje o polityce prowadzone w szkole mają ogromny wpływ na kondycję demokracji poza szkołą, ponieważ:

  1. pozwalają młodzieży poznać poglądy różne od tych reprezentowanych w ich najbliższym otoczeniu ze względu na to, że szkoły stanowią różnorodne społeczności;
  2. dają młodzieży szansę wykształcenia w sobie tolerancji politycznej i dowiedzenia się więcej o poglądach innych, a tym samym – pogłębienia wiedzy na temat dyskutowanej kwestii;
  3. uczą młodzież sztuki dyskutowania, otwartości i szacunku dla odmiennych poglądów;
  4. skłaniają młodzież do poszukiwania kompromisów;
  5. stanowią katalizator do dalszych dyskusji o polityce w domu czy z przyjaciółmi i pozyskiwania wiedzy oraz informacji o świecie współczesnym;
  6. powodują, że młodzież kształtuje własne poglądy polityczne i chętniej angażuje się w życie publiczne.
 

[1] Tłum. własne: J.E. Kahne, S.E. Sporte, Developing Citizens: The Impact of Civic Learning Opportunities on Students’ Commitment to Civic Participation, American Educational Research Journal 2008, vol. 45, nr 3, s. 742

[2] J.E. Kahne, S.E. Sporte, Developing Citizens, op. cit., s. 755

[3] Tłum. własne: D.E. Campbell, Why we vote?, op. cit., s. 154

[4] J.A. Amadeo, J. Torney-Purta, R. Lehmann, V. Husfeldt, R. Nikolova, Civic Knowledge and Engagement: An IEA Study of Upper Secondary Students in Sixteen Countries, International Association for the Evaluation of Educational Achievement, Amsterdam 2002, w: http://www.terpconnect.umd.edu/~jtpurta/interreport.htm, dostęp: 31.01.2018, s. 154

[5] Ibidem, s. 168

[6] Por.: J.E. Kahne, S.E. Sporte, Developing Citizens: The Impact of Civic Learning Opportunities on Students’ Commitment to Civic Participation, American Educational Research Journal 2008, vol. 45, nr 3, s. 754

[7] Por.: S. Kiousis, M. McDevitt, Agenda Setting in Civic Development: Effects of Curricula and Issue Importance on Youth Voter Turnout, Communication Research 2008, vol 35, nr 4, s. 481-502

[8] Ibidem, s. 17

[9] Ibidem, s. 154 i inne. Por. również: S. Verba, K.L. Schlozman, H. Brady, N.H. Nie, Citizen activity: who participates? What do they say?, American Political Science Review 1993, vol. 87, nr 2, s. 303-318;

R. Niemi, J. Junn, Civic education. What makes students learn, Yale University Press, New Haven 1998

[10] Por.: T. McCowan, Curricular transposition in citizenship education, Theory and Research in Education 2008; vol 6, nr 2, s. 167

[11] Por.: D.E. Hess, Controversy in the Classroom: The Democratic Power of Discussion, Londyn 2009

[12] Ibidem, s. 84

[13] Ibidem, s. 30

[14] Ibidem, s. 162